Shirish Deshpande

Rostrum Diaries, 2022

Mon, 17 Oct 2022 00:00:00 +0000

<$image.asset(“img-1.jpg”)>

Rostrum Diaries, 2022.

An event by ArtLit TimesLIVE INTERVIEW

at 𝐀𝐫𝐭𝐋𝐢𝐭 𝐅𝐞𝐬𝐭𝐢𝐯𝐚𝐥 𝑎 𝑚𝑖𝑛𝑖 𝑎𝑟𝑡 𝑎𝑛𝑑 𝑙𝑖𝑡𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑒 𝑓𝑒𝑠𝑡𝑖𝑣𝑎𝑙 held 𝑜𝑛 𝗙𝗲𝗯𝗿𝘂𝗮𝗿𝘆 𝟮𝟳 (𝗦𝘂𝗻𝗱𝗮𝘆)(Excuse me for the casual spoken Indian English)…………………………………….Shirish: Hello Pooja, Hello everyone

Pooja: Hello sir, I had to start actually. Good evening everyone. I am actually very known to Sir. Its like we share a group together. And he is the president of the group and I am so happy to be a part of this and I welcome you Sir.So, I think creativity takes courage and I would say that Sir has made a different way to come up with a career, he has chosen a different way, I think we are very known to a ballpoint pen which we usually go through our daily life, but we never take it as a part of our, but I think ballpoints have proven themselves to be a part of professional as well as amateur doodlers. So, Sir has recently launched his book, Exploring the ballpoint, so I would like to ask Sir what have you explained us in the ballpen and how would you like to approach.

Shirish: Ok. Good evening everyone. My journey in art started long back during my childhood. My mother was a painter. So art was at home and I could see her paint every day and so inspiration was not a rare thing for me. So I was into art and it developed during the school times and then my mother decided I should be having further education in art. So I went to Pune and there I had my formal education in commercial art. It used to be commercial art in those days, nowadays what it is called is graphic design and branding and all those things. So I came back to Belgaum after my education and had my own graphic design studio here. For many years, I think for almost about 25 years I have done a lot of design work in Belgaum. Most of the established brands and companies have taken services from me. But after doing that, when I was almost fifty years old, I came to a point wherein I thought that my services actually did not give myself any more satisfaction. So I thought of doing something of my own. What happens is with applied art you have to work for others and others have some requirements that you have to fulfill. So there is nothing much that you can add your own hundred percent into that. So I went into that another journey in my second innings of life I started with my fine art journey. But one of my friends, he said that now look there are lakhs of artists in this world who are trying to make a position for themselves, what is the uniqueness that you have, you will be having to stand apart from others. So art is complete life by itself and finding your own voice in artistic creations is a very very difficult thing. So subjects is one choice that you can specialize into one and then have your voice heard by the people. Or then there are some mediums and techniques and it went on, I went on in search of the perfect medium for me to express and I was using oil colors, acrylic colors for many years, but I did not see that the things that I wanted to put in I did not have the expertise or whatever the fluency we can say with the brushwork or those things. And as it is I was into drawing for many many decades. One day I found that the ballpoint pen may help me and tried one drawing with the ballpoint pen and it really came out good. And since then my journey started with the ballpoint pens and I had my first show in Pune in 2009 when I was fifty years old. But the show, the people in Pune, they responded so well and they came up with so many questions, how did this happen. Everyone had the question that the ballpoint, we know the ballpens, and we use for doodling in our school days and college days, every one of us uses that for doodling. But how come that you have made such beautiful artworks. And then as that rendering came naturally to me, the answers to these questions were not so easy to find for me. So I started teaching my techniques to people and I conducted several workshops in Pune, Belgaum, Bangalore, and taught others to use ballpoint pens. Pooja also happens to be one of my students in the workshop. And then from that, the questions those I received, I tried to answer in my own way. But you know for a physical workshop there is a limit, there is a physical limit to be present and to arrange for everything. So finally, it came down to writing a book. And the pandemic was a great opportunity just like for many others in this world that we have faced everything. We faced bad times also but some people made use of that time as a productive time for themselves, and this is the outcome. And I have explained all my techniques in that, every secret and including about forty artworks are featured in the book along with the techniques and all the thought process that goes behind the work, I have explained in that.

Pooja: Sir, so is this book helpful for artists as well as nonartists? What do you think?

Shirish: I think so. Because you know rendering with ballpoint pens needs a lot of patience. You just don’t need yourself, the pen and the paper for making art. What you need is deep thinking, and persistence, and your efforts and patience. Those things are very very…. the meditative thinking that goes behind these things is very very important that is what I feel. And it is a great stress reliever that is what I can say. Because you know the rendering… suppose I have to cover a particular area with a brush and paint I can just dip the brush in paint and have the wash and the whole area can be painted in one second. But with pen, you have to work for hours together, you have to put in your efforts to make up that area. And that time spent with that thing is a repetitive process wherein you keep on enjoying your thought process. And there is so much of a, you know going back in time, pondering upon the events in your life, finding solutions to that, that is a great stress reliever for everyone who tries, that is what I feel.

Pooja: Thank you, Sir, it took a lot of time for you to reach over here, so what would you say, like even we will have that period of time or maybe we can achieve it a little earlier?

Shirish: Pooja, that is a good question. But actually, you know, art is a long journey and I think that it is an unending journey. So, even I don’t know. I am also still enjoying. I am also a student and every day when I work, I definitely learn something new every day. Every drawing is a new experience, every drawing is a new journey, and you know I am always or by that process of creation wherein within the process before I finish one artwork, I have something in my mind that I should try. So, I always say, many artists say this that my next drawing will be my best drawing.

Pooja: So, if anybody would like to ask questions to Sir? Anyone? Regarding maybe his book, art or whatever it can……… OK

Audience: Can I ask one secret? What types of ballpens are useful or helpful in art?

Shirish: Ok. So I start with a quote from my cousin brother. In my first exhibition he came to the show, he saw all the work and he said that I am going to stop using the ballpoint pen from today, because what he says is I am actually insulting the ballpoint pen by using it just for writing. So that is the power the pen has. Because you know there are subtle differences between any other kind of pen and a ballpoint pen. The ink of ballpoint pen is a oil-based and of a thicker consistency ink. What you do is you can have pressure sensitivity while you use. So you can have a lighter line and a darker line depending on how you put the pressure of your hand on that. So that is one thing. But the question you asked is important. Long back in 2008 when I started this, I found out that there are many artists who use ballpoint pens. I came to know about one artist in US, some Jerry, and he mentioned that India is one of the largest producers of ballpen refills. Ok?. and in those days, there was no color ink available, only red, green, blue, and black. Only four color inks were available. So I was searching for yellow. Yellow is a basic color, without which we can not have many other colors. Ok? and yellow was not available. I was in search of that and I could get some pens from US, UK, and Japan etc. But how about here? And then one more important thing I came to know that you can not use canvas as your drawing surface. Because canvas is coated with some acrylic primers and that interacts with the inks and the inks fade away after some time. So the pens are made basically for the paper. Paper is the perfect substrate for that. But how about the inks? So, most of the inks fade away. And there is no longevity for the inks. But many others, even watercolors also fade if you keep them in direct sunlight. Ok? so same with ballpoint pens. But then there was no data available, there was no one to tell me that this is artist quality or this is student quality or this is just for writing, there is no differentiation available in those branded pens. Even the best-known brands like Reynolds and all, their blue ink also faded. Ok? and that was a shock for me. So what I did was, I collected all the blue color ink pens whichever brand I could put my hand on, I bought all of them and tested for light-fastness against direct sunlight. And then I chose the best ones. Like you know, Uniball has a blue color which is good, Pentek has a red color which is good, and like that and so on. But then Yellow still remained, there was no yellow. And then I could get from foreign countries and I used them in my drawings. But recently for the last four-five years we can get Indian brands and they are so cheap and so good, I am so proud that India has achieved that level. You know, they are use-and-throw. We get a complete set of ten colors in just fifty rupees, can you imagine that? and the colors are so wonderful, the writing, very very smooth, very smooth, so that is not a problem now absolutely. But there are color sets which you have to use for this. And I have written everything about that, whatever the colors are available, how to mix, because you know, there are no premixed colors available like in acrylic or oil colors, professional grade colors, we have those names for the colors, you may be knowing lemon yellow or golden yellow and those kind of things. There is no luxury in ballpoint pens that you get a lemon yellow or something like that. So they are not named at all. There are no names on the ballpens. And each company has a different yellow, has a different red, so you have to use the same and prepare your own drawing in your own way. So there is a method to mix those colors. You have to use your paper as a palette, drawing surface itself as a palette, so you can not mix the color somewhere else and bring it to the paper. Ok? So there is no scope for a mistake. You can not do even a single mistake. Once done, it is done.

Pooja: Thank you sir, it was a great pleasure to know you and your art. Thank you once again.

Shirish: Thank you, everyone.

The great lockdown of 2020

Sat, 30 Jul 2022 00:00:00 +0000

I was featured on theballpointer.com in 2015. A lot of ink has flowed through the pen onto the paper since then and it is time to share a few things.

While recalling the events of the last five years, the first thing that comes to my mind is the “Great Lockdown” due to the covid19 pandemic. But before I discuss this I would like to say something about my new art studio. As artists, we certainly need a space where we have the privacy, the freedom, and our own undisturbed space to create, play and enjoy the artistic mess. I have designed the studio in such a way that the north and south sides which are longer lengthwise are all glass, naturally lighting the interiors evenly throughout the day. One of the other two sides is a plain wall reaching a height of 12 feet which allows me to mount a bigger canvas for painting. The remaining side is reserved for the display of my artwork. I am fortunate to have such a spacious place and that too on the terrace of my own house where I can reach by climbing just a few stairs, which is very convenient for my current age of 62 years. The making of the studio was a dream for many years but with the help of my family now I have a big enough space to engage in art activities on a larger scale, working on many different art projects at the same time. I am looking forward to even conducting workshops for art enthusiasts after the current difficult social situation is over.

The “Lockdown” has changed everything for everyone. It has changed the way we live our daily lives. It was difficult to find peace in the initial two periods of the lockdown. In the third phase of the total lockdown, I decided to move away from the TV. And I challenged myself to make one artwork every day, complete in every respect. To my astonishment, I could really do it by working in a smaller format and by simplifying the content. This period of the lockdown really came to me as a blessing in disguise. I made more than twenty artworks in those days. The average completion time for each artwork was just two hours. And the best part of this is that I am ready for an “en Plein air” session with my Ballpoint pens. I am very happy to share some of these new works of Ballpoint pen art.

Necessity is the mother of invention

Tue, 12 Jul 2022 00:00:00 +0000

“Necessity is the mother of invention”

In my book “Exploring the Ballpoint”, I have expanded on my thoughts about what the above famous saying means to me -

It is rightly said that necessity is the mother of invention. Here, the invention does not mean just any material object or process invented by any scientist, but encompasses everything including our thought process, how we approach life situations, face problems, and find solutions. When the situations, society, people, intellect, or the level of satisfaction become stagnant in any way we feel stuck in one place and then life forces us to do something about it to change for the better. Every time, we have a choice to move forward in one way or the other and it depends on our state of mind which one to choose. Thinking out of the box helps in finding ways that may be unconventional in the normal sense, but it brings to light many things that we might never think about otherwise. But to do so we must also be ready to take risks and spend enough time experimenting with possibilities that seem to promise a better result. And here, nature’s gift of imagination which is unique to humans can make a big contribution in finding ways that are untrodden so far. So it all starts with recognizing the stagnant situation and responding to it in a positive way with an intention to move forward.

Exploring the Ballpoint is available on Amazon and at

https://shirishdeshpande.art

#exploringtheballpoint #art #artist #practice #necessity #ballpoint #ballpen #drawing #book #artbook #artistshirish<$image.asset(“img-1.jpg”)>

Book Reviews - Many

Tue, 05 Jul 2022 00:00:00 +0000

‘Exploring the Ballpoint’ is not a mere ‘how to draw’ book. It goes beyond the technique and sets an example of exploring a medium of a ballpoint pen. Shirish Deshpande gives a rich experience of line, texture, and nuanced colors out of a ballpoint pen in his portraits and landscapes. Like an engraving or etching, it produces a unique quality of a drawing or print.

Deepak Ghare
Author of many books on art and senior art critic, Mumbai.

………………………

‘Exploring the Ballpoint’

हे पुस्तक नुसतेच मार्गदर्शन करत नाही तर त्याच्या पलीकडे जाते. शिरीष देशपांडे यांनी बॉल पॉइंट चे माध्यम विलक्षण कौशल्याने हाताळले आहे.

एखाद्या मुद्राचित्रात जसा रेषा, पोत आणि तरल रंगछटा

यांचा अनोखा अनुभव येतो तसाच तो शिरीष देशपांडे यांच्या व्यक्तिचित्रे व

निसर्गचित्रे यांच्यामधून येतो.

दीपक घारे

………………………

“Got my copy of the book yesterday. It is truly amazing. Beautiful drawings, tips, techniques, and references. I am very glad to have this book in my collection. “ - Vivek Kumthekar, Pune.

…………..

Hello Shirish,

Have been wanting to reach out to you for a long time. Yes not only did I get the book, but you will be absolutely thrilled to know that my son began to implement some of the concepts within the next hour. So it is so amazing to see new sparks and for that, I want to thank you profusely. We (and he in particular) have been observing each of the pictures with such great keenness.

This was a gift from me to my family, and to say that was well-received is an absolute understatement, and for that Thank you :) Looking forward to more such inspiration.

Jeevan Betgeri, USA

-……………..

Excellent gift for daughters on their birthday..

Dr Adwait Aphale, Kolhapur

…………..

Dear friends,

I recently ordered Shirish sir’s book on ballpoint pen art. It’s a wonderful endeavor by sir, he takes you through different stages of using ballpoint pens for paintings, from choosing the pens to the final work. I genuinely felt that it could be used by anyone, even someone who is completely new to art but wants just to try something. Ballpoint is also not a common medium and it’s hard to get guidance on how to use them and the techniques.

Thanks a lot, sir 😊

Shipra Gupta, Bangalore
…………………………..

It is such a treasure to have a signed copy of the ‘EXPLORING THE BALLPOINT’ book by our very own Shirish Deshpande, an eminent artist from Belgaum, a tremendous master artist of ballpoint pen art. This is a beautiful book by him, which contains the guidance and techniques of rendering with a ballpoint pen in step by step process.

Punya Keerthi P, Bangalore

…………………………

“This book by the famous artist Shirish Deshpande is for those wanting to explore a new medium - the ballpoint pen. The book explains the steps in a simple language that is easy to understand. The author’s vast experience

in the field of art is used to guide us step-by-step in this unique art form.

Sridhar Comaravalli, Cartoonist, Bangalore.

-………………

Received your book. And honestly, I love every single page of it!

Oindrila Pal

………………

Your book is a very good reference which I have been searching for all these days..Rightly said Ballpoint pen art is a stress reliever..Thank you for the book, sir.

Vanitha Sivaraj

……………….

got my book today and love it. very impressed. I am going to send the link to meg and see if they can order from there

Martha Philbeck, USA

………………..

Book Review by Viveca

Tue, 05 Jul 2022 00:00:00 +0000

“Exploring the Ballpoint” by Shirish Deshpande takes an excellent dive into the wondrous world of ballpoint pen art. When one thinks of ballpoint pen art, they probably think of someone drawing doodles and caricatures at the back of a classroom. Not many would think of landscapes, still life, and other artistic masterpieces.

With his book, Mr. Deshpande breaks this barrier and shows people the true power of the ballpoint pen. With each intricacy laid out in exemplary detail, he takes you on an exploration of the art form from the very basics. It is through these basics that a masterpiece is born. Alongside visual representations, and step-by-step guidance, Mr. Deshpande has managed to capture the essence of his art through words as well. His explanations behind his work are remarkably detailed, giving the reader a true sense of what goes into the art that he creates. So much so that the reader can learn the ways of this art form as well.

One would look at a ballpoint pen as an ordinary office supply, but he has taken something so simple and maxed it out to its full potential. Each piece of his has a life of its own, and he takes you on the journey of all of his creations in his book.

If you’re a lover of art, especially art created out of the ordinary, “Exploring the Ballpoint” is a must-read. Shirish Deshpande has taken the proverb “the pen is mightier than the sword” and brought it to life with each stroke of his ballpoint pen.

Viveca Pavate, is a daughter of a friend, a budding poet, and writer, and an artist herself. She also co-founded a small business of her own (@infinite__chaos on Instagram)

BOOK REVIEW

Sun, 03 Jul 2022 00:00:00 +0000

Exploring the ballpoint

Shirish Deshpande is my elder brother. His book “Exploring the ballpoint” not only exhibits his artistry but also brings out the engineer within him. I have been witnessing his art since my childhood. The precision with which he works is not only limited to the art but, to every aspect of his life. He is not only a painter, fine artist, or an abstract painter, but a scientist, explorer, and an ever-inquisitive person. I have seen his precision in making a large reflective telescope himself, the woodwork required for making the telescope, to his precision in even making a perfect parcel!!

The delineations, a complete 3-dimensional to-the-scale model of a complete colony, which he undertook for a builder, show, how he can read the engineering drawings, understand the material characteristics, and visualize the intricate architecture of the buildings which is not yet come into existence.

The precision with which he accomplished the pixel-level image editing on the computer, exhibits his micro-level visualization. Be it designing icons to digital fonts. He can visualize the minute modifications which are required for the font to be rendered from 6 points up to 144 points. This is possible because he is also a very fine calligrapher. The calligrapher has the precise study of the pen or the tool which he uses.

I mention all the above, because, after reading “Exploring the ballpoint”, I remembered his precision and studiousness. Some years back, he gave me a book to read titled “Drawing with the right side of the brain”. This shows, how deep he thinks about the involvement of human components in creating the art – right from the brain to the fingertips. When he was young, looking at his precision, our uncle – Shashikaka - had predicted that he would become a neurosurgeon!

The art created using the ball-point pen is possible because he not only understands the color mixing but also understands the engineering behind making a ball-point. The in-flow, the pressure required on the ball-point as well as the viscosity of the different inks used in the ball-point pens. Apart from this engineering, one can see not only the likeness in the portraits but the fine expressions which he brings out. These expressions are so intricate that one can actually experience the thoughts of the subject !!

I would conclude, by saying, we have here not only an artist, but another Leonardo-da-Vinci, the engineer, the visualizer, and the finest artist.

-Ravi Deshpande,

Software Engineer, Mumbai

Exploring the Ballpoint — A Marathi Book Review

Sat, 02 Jul 2022 00:00:00 +0000

एक्सप्लोरिंग द बॉलपॉइंट

लेखक : चित्रकार शिरीष देशपांडे

कलाक्षेत्रातील हे पुस्तक परिक्षणासाठी मी हातात घेतले आणि याचे वाचन करता करता मी या पुस्तकातील एका कलाकाराच्या दृष्टिने उपलब्ध ज्ञान भंडाराने प्रभावित झाले. प्रस्तुत पुस्तक चित्रकलेवरील एक अत्यंत सुंदर व अतिशय उपयोगी असे पुस्तक आहे. या पुस्तकाचे लेखक श्री शिरीष देशपांडे स्वत: एक प्रथितयश चित्रकार आहेत. या क्षेत्रातील जवळपास ४० वर्षांचा त्यांचा अनुभव

आणि अनन्यसाधारण कामगिरी यामुळे हे पुस्तक अतिशय प्रभावी ठरते. बेळगाव स्थित चित्रकार शिरीष देशपांडे यांनी कला क्षेत्रातील आपले कमर्शियल आर्ट (व्यावसायिक कला)चे महाविद्यालयिन शिक्षण पुणे येथिल अभिनव कला महाविद्यालयातून पूर्ण केले. जवळपास ३ दशके शिरीषजींनी स्वगावी बेळगावातच एक यशस्वी ग्राफिक डिझायनर म्हणून या क्षेत्रात कार्य केले. त्यांच्या या

क्षेत्रातील दर्जेदार कार्याची चुणुक आपल्याला त्यांनी स्वत: डिझाईन केलेल्या याच पुस्तकाच्या मुखपृष्ठाने दिसून येते. या क्षेत्रांत काम केल्यानंतर कलाभिव्यक्ति च्या वेगळ्या वाटेवर मार्गक्रमण करण्यास ते उद्युक्त झाले, व त्यांनी (Fine Art)चित्रकलेत आपली वाटचाल सुरु केली व त्यानंतर चित्रकलेला त्यांच्या कला प्रवासात महत्वाचे स्थान मिळाले. चित्रसाधना करताना त्यांनी चित्रकलेत प्रचलित अशी जलरंग, तैलरंग, ऍक्रिलिक्स अशी निरनिराळी माध्यमं हाताळली. परंतु बॉलपेन या माध्यमाने त्यांना आकर्षित केले व त्यांना ते विशेष भावले ही. या माध्यमात चित्रं रंगवताना अनेक आव्हानं त्यांच्या समोर आली पण ती आव्हानं शिरीष जींनी आनंदाने स्विकारली व त्यावर मात करत एक से एक सरस चित्रांची निर्मिती केली. या नव्या माध्यमाची, यातील शास्त्र शुद्ध माहिती देण्यासाठी ते कार्यशाळा घेतात आणी अतिशय सोप्या पद्धतीने या माध्यमाचा चित्रकलेसाठी वापर करायला शिकवतात. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळे बॉलपेन या माध्यमाला भारतात चित्रनिर्मिती च्या माध्यमाचा दर्जा मिळाला असे म्हणायला हरकत नाही कारण यापूर्वी या माध्यमाविषयी भारतीय कलाक्षेत्रांत अनभिज्ञता होती.

पुस्तक : एक्सप्लोरिंग द बॉलपॉइंट

चित्रकार शिरीष देशपांडे यांचं हे चित्रकलेच्या दृष्टिने बहुपयोगी असे पुस्तक आहे…या पुस्तकात त्यांच्या अप्रतिम चित्रांचे अनेक फोटो आहेत जे पाहिल्यावर ती चित्र, तैल चित्र वा acrylic चित्र नसून ती बॉलपेन वापरून केलेली आहेत यावर विश्वासच बसत नाही. स्टिल लाईफ, निसर्ग चित्रं, व्यक्तिचित्रं, कॉंम्पोझिशन्स असे सर्वच प्रकार शिरीषजींनी या माध्यमात हाताळले आहेत. त्यांच्या चित्रकलेचे माध्यम बॉलपेन, जे चित्रनिर्मिती साठी फारसे वापरले न गेलेले असे माध्यम आहे आणि हे माध्यम वापरून केलेली त्यांची अद्भुत चित्रं कलाक्षेत्रांत अतिशय कुतूहल निर्माण करणारी ठरतात. या माध्यमातील शिरीषजींची अतिशय सुंदर चित्रे पाहिल्यावर एका कलाकाराच्या मनात साहजिकच अनेक प्रश्न उद्भवतात, आणि कमालीचे कुतूहल निर्माण होते. केवळ लिखाणासाठी निर्मित असे बॉलपेन, ज्यात ना पेंसिलीचे गुण आहेत ना कुंचल्याचे, अशा माध्यमात चित्रनिर्मिती? ते कसे शक्य आहे? आणि रंगांचे मिश्रण…ते ही शक्य आहे ? आणि असेच कितीतरी प्रश्न सर्वसाधारणपणे कुणाच्याही मनात येऊ शकतात….त्या सर्वच प्रश्नांची उत्तरं पुस्तकात आपल्याला शिरीषजींनी दिली आहेत व तीही अतिशय रोचक अशा शैलीत, सर्वांना समजेल अशा साध्या सोप्या भाषेत.. हे पुस्तक एका चित्रकाराचे मनोगत नसून ते एका अशा प्रगल्भ चित्रकाराचे भाष्य आहे, ज्याने बॉलपेन या माध्यमाचा सखोल अभ्यास करून या माध्यमाचा प्रयोग करण्या बाबतचे शास्त्र शुद्ध ज्ञान कला जगतास पुस्तक रुपाने बहाल केले आहे. आणि एका नव्या , वेगळ्या माध्यमाची जगाला ओळख करून दिली आहे.

१९४० साली बॉलपेन अस्तित्वात आले पण चित्रकलेसाठी याचा माध्यम म्हणून वापर व्हायला ४ दशकं जावी लागली….असे लेखक नमूद करतात… तैलरंग व जलरंग हीच माध्यमं चित्रकलेसाठी वापरण्याचा पूर्वापार प्रघात होता…बॉलपेन चा विकास, लेखन व फार फार तर रेखाटन या करता झाला. शाई व दौत यापासून सुटका हाच मुख्यत्वे याचा हेतू असावा. परंतु रंगीत बॉलपेन येताच चित्रकलेसाठी या माध्यमाचा विचार सुरु झाला असावा.

या क्षेत्रात अनेक देशी विदेशी कलाकारांनी अनेक प्रयोग केले तेव्हा कुठे हे शक्य झाले…आणि जे काही साध्य झाले ते विस्मित करणारे आहे. स्वत: शिरीष जींची बॉलपेन चित्रे अचम्भित करणारी आहेत. वयाच्या ५० व्या वर्षी चित्रकलेकडे वळलेल्या शिरीषजींनी इतर कोणतीही माध्यमं न वापरता, बॉलपेन चा प्रयोग चित्र निर्मितीसाठी करायचे ठरवले. प्रचलित माध्यमाहून काहीतरी वेगळं करण्याच्या ध्यासाने त्यांना प्रेरित केलं..आणि अनेक प्रयोगानंतर त्यांनी स्वत: खास असं तंत्र विकसित केलं. आणि ते तंत्र त्यांनी आपल्या स्वत:पुरतं न ठेवता जगासाठी खुलं केलं. म्हणूनच हे ज्ञान केवळ मराठी भाषिकांकरता मर्यादित न ठेवता इंग्रजी भाषेतून जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवलं. इंग्रजी भाषेत असलेले हे पुस्तक अतिशय सरल शब्दात शिरीषजींनी आपल्यासमोर आणले आहे. पुस्तक लिहिण्यापूर्वीपासूनच ते या विषयावर विशेष कार्यशाळा घेत असत. त्यामुळे या माध्यमाच्या अध्यापनाचा त्यांना अनुभव मिळाला व विद्यार्थ्यांना पडणारे प्रश्न त्यांना जाणून घेता आले.

३ दिवसीय या कार्यशाळांतून मुख्यत्वे ते ३ गोष्टींचा समावेश करतात.

१. चित्र रेखाटनाचे मूलभूत तत्व

२. रेखाटनाच्या तंत्राचे प्रात्यक्षिक

३. बॉलपेन ची विस्तृत माहिती

त्यांच्या या कार्यशाळेतून विद्यार्थ्याना या तंत्राविषयी जे काही शिकायला मिळते तेच सर्व या पुस्तकातून मांडलेले आपल्याला दिसून येते, आणि म्हणूनच ते अतिशय प्रभावी ठरते. या पुस्तकाच्या ऋणनिर्देश विभागात लेखकाने आपले आईवडिल, कलामहाविद्यालयातील शिक्षक, गुरु, त्यांचे आप्त स्वकीय, कलाप्रेमी व विद्यार्थ्याचे आभार मानले आहेत. याशिवाय त्यांना हे पुस्तक लिहिण्यास प्रेरित करणारे श्री रोनाल्ड बेल व ओरलॅंडो लेबरॉन यांचे विषयी ते कृतज्ञता व्यक्त करतात, ज्यांच्या सहकार्याने हे पुस्तक अस्तित्वात आणणे शक्य झाले.

लेखकाने ४ विभागातून या अद्बुत माध्यमा बाबतची सर्व माहिती या पुस्तकात दिली आहे. ते विभाग असे…

विभाग क्रमांक १

बॉलपॉइंट पेन

बॉलपेन या वस्तूची रचना व वैशिष्ट्य, निर्मिती मागचा हेतू, अन्य पेनांशी तुलना, त्याची घाटणी, प्रकारातले वैविध्य ,रंगाची उपलब्धी आणि अर्थातच वापरण्याची पद्धत…. अशी सर्व प्रकारची तांत्रिक माहिती आहे.

२. बॉलपॉइंट पेन, पेंसिल वा शाई चे पेन

या शिवाय आधी उल्लेखिलेल्या चित्र रेखाटना करता वापरल्या जाणार्या तिनही प्रकारांची वैशिष्ट्ये, त्यामुळे साधले जाऊ शकणारे परिणाम व बॉलपेन या माध्यमाशी त्यांची तुलना ही प्रभावी रित्या मांडली आहे.

बॉलपॉइंट पेन, गुण , दोष

एव्हढेच नव्हे तर लेखक चित्रकलेच्या ईतर कोणत्याही माध्यमांच्या तुलनेत बॉलपेन च्या वौशिष्ट्यां विषयी माहिती देत आहे.

बॉलपेन च्या शाई चे परिक्षण

बॉलपेन ची शाई ही कंपनी कंपनीतील निर्मिती प्रक्रियेनुसार वेगवेगळे परिणाम देणारी असते. तेव्हां या शाईचे ती प्रयोगात आणण्या पूर्वी ४ टप्प्यात परिक्षण करुन घेतल्यास दीर्घकाळ टिकणारी चित्र निर्मिती संभवते. या भागात ही अशी तांत्रिक माहिती लेखक महत्वपूर्ण टिप्स सह देतात.

विभाग क्रमांक 2

रंग.

रंगांचे प्रकार, शीतल व ऊष्ण याशिवाय रंगांचे पोत, गहिरेपण व एकूणच भडक वा सौम्यपणा ही सर्व माहिती आहे.

बॉलपेन च्या शाईतील रंगांची उपलब्धता.

बॉलपेन रंगीत आली तरी त्यांत मोजक्या रंगांची शाई उपलब्ध असते आणि त्या बाबत सर्व माहिती या माध्यमाचा वापर करून चित्र निर्मिती करु ईच्छिणार्या करता इथे दिली आहे.

रेखाटन व रंग छटा.

बॉलपेनने चित्र काढताना व त्यातील रेषा व रंगच्छटा दाखवताना वापरायचे वेगळे तंत्र असते. हे तंत्र अवगत करण्या करता ते साध्य करण्यासाठी लेखक सरावाचे छोटे छोटे अभ्यासक्रम करायचा सल्ला देतात.

रेषा व रेखांकन.

बॉलपेन वापरताना वेगवेगळे तंत्र अवलंबून, रेषांतील ठळकपणा कमी जास्त केल्याने ते रेखांकन प्रभावी करता येऊ शकते व या विषयी लेखक विस्ताराने सांगतात.

पोत व त्याचे वैशिष्ट्य.

रेषेचा हलकेपणा व गहिरेपणा क्रमाक्रमाने पोत बदलतात. पोत निर्मितीचा हा परिणाम साधण्यासाटी लेखक स्वत:च्या चित्रांचे उदाहरण देऊन मौलिक मार्गदर्शन करतात.

रंगांचे आवरण व मिश्रण.

कंपनी कंपनी च्या बॉलपेन च्या उत्पादन प्रक्रियेनुसार त्यात वेगवेगळ्या रंगांच्या अनेको छटा पहावयास मिळतात. अपेक्षित परिणाम मिळवण्यासाठी बॉलपेनने रंगांवर रंगांचे थर लावून हवा तो रंग कसा साधावा , याशिवाय तिसराच रंग ही तयार करणे या बद्दल ही लेखक आपल्या चित्राचा फोटो दाखवून विस्ताराने खूपच रोचक पद्धतीने सांगतात..

विभाग क्रमांक ३

चित्र पृष्ठ - कागद.

बॉलपेन च्या प्रयोगासाठी पेपर/ कागद हाच योग्य पर्याय आहे. योग्य अशा कागदात आढळणार्या अनेक प्रकारांबद्दल लेखक पुस्तकात माहिती देतात.

त्वचेच्या रंगछटा.

व्यक्ती चित्रणात रंगांची सादृष्यता अनिवार्य असते. त्वचेवरील रंगांतले स्वाभाविक बदल टिपण्या साठी मॉडेल च्या चेहर्यावरील बारकावे, त्वचेच्या रंगातील बारिक सारीक बदल टिपून त्याप्रमाणे रंगांची योजना कशी करावी याविषयी लेखक त्यांनी केलेल्या एका सुंदर पोर्ट्रेट चा फोटो उदाहरण देऊन समजाऊन सांगतात.

सराव

चित्रनिर्मिती साठी योग्य तंत्र तंत्राचा सतत सराव करत राहणे आवश्यक आहे. सराव कसा करावा याविषयी ही लेखक अतिशय रीतसर पद्धतीचा अवलम्ब करण्याचा आग्रह धरतात.

कलानिर्मिती

सरावाला धरुनच कला निर्मिती करताना एकूण परिसर कसा असावा , आवश्यक त्या सर्व साधनांची जुळवा जुळव, मांडणी या सर्व गोष्टींची माहिती लेखकाने दिली आहे.

विभाग क्रमांक ४

प्रात्यक्षिक -१ भूमितीय आकारांची संरचनाभूमितीय आकार वापरून चित्र रचना करताना अनुसरावयाचे नियम, अटी याविषयी लेखक खूप रोचक अशी माहिती देतात.
प्रात्यक्षिक - २ निसर्ग चित्रण

निसर्ग चित्रणाच्या प्रात्यक्षिकात लेखक जैविक वस्तू व स्मरण चित्रा वर भर देतात. भूमितीय आकारांच्या रचने प्रमाणे निसर्ग चित्रणात कसले ही बंधन नसते व कल्पना विलासाला भरपूर वाव असतो.

प्रात्यक्षिक - ३ व्यक्ति चित्रण

रसिकांच्या कधी न संपणार्या मागणीमुळे चित्रकारासाठी व्यक्तिचित्रण हे अर्थार्जनाचे साधन होऊ शकते. लेखक त्यांनी केलेल्या एका दर्जेदार पोर्ट्रेट चा दाखला देउन त्यात त्यानी वेगवेगळ्या भागासाठी ज्या पद्धतीने बॉलपेन चा वापर केला आहे त्याचे प्रात्यक्षिक च देतात. त्या पोर्ट्रेटचे एकेका टप्प्या वरचे फोटो पुस्तकात दिल्याने ही सर्व प्रक्रिया समजणे अतिशय सोपे होउन जाते.

अशा तर्हेने प्रस्तुत पुस्तक हे चित्रकलेसाठी बॉलपेन या माध्यमाच्या विषयी परिपूर्ण अशा माहितीने समृद्ध झालेले आहे. शिरीषजींच्या अनेक उत्तमोत्तम पोर्ट्रेट्स, निसर्ग चित्रं , स्टिललाईफ, कॉंम्पोजिशन्स च्या फोटोंनी हे पुस्तक नटलेले आहे. कलाकारांबरोबरंच कला रसिकांसाठी ही मोठीच पर्वणी आहे. पहिल्या पानापासूनच हे पुस्तक आपल्याला खिळवून ठेवते. बॉलपेन चा उपयोग कलानिर्मिती साठी इतका प्रभावी ठरू शकतो हे या पुस्तकात अतिशय यशस्वी रित्या मांडले आहे. प्रत्येक कलारसिकाच्या संग्रही हे पुस्तक असावे असे माझे मत आहे. या मोलाच्या कामगिरी बद्दल शिरीष देशपांडे या गुणी कलाकाराचे मनापासून अभिनंदन व त्यांच्या आगामी प्रकल्पां करता त्यांना खूप खूप शुभेच्छा …

तसेच या उत्कृष्ट पुस्तकाच्या परिक्षणा साठी मला निमंत्रित केल्याबद्द्ल मी त्यांची अत्यंत आभारी आहे.

सौ.अल्पना लेले

9011335230

lele.alpana@gmail.com

BIG ANNOUNCEMENT!

Sat, 02 Jul 2022 00:00:00 +0000

“Exploring the Ballpoint”

Is now available on Kindle worldwide. Go to the Amazon website and search for the book title. You can instantly download your eBook.You can also order a hardcover edition online at https://shirishdeshpande.art “Exploring the Ballpoint” is a book about learning how a simple ballpoint pen can be used to create artistic masterpieces. Written in plain English, the book is a great resource for practicing artists as well as others who may want to try something new.The book also features more than 40 beautifully rendered ballpoint pen drawings along with the artist’s own descriptions of the process of creation. In reading this book the reader’s perception of the Ballpoint pen will surely change forever. The book size is 8 x 10 inches and it is a hardbound edition having 120 pages printed in full color. Check the price for your location online. Both the versions are delivered globally.<$image.asset(“img-1.jpg”)>

The Visible and the Invisible in Art (Marathi)

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

प्रत्येक चित्र म्हणजे डोळ्यांना दिसणारा एक दृश्यमान थर असतो. हा थर म्हणजे कलाकाराने रेखाटलेले किंवा रंगवलेले आपल्या डोळ्यांना दिसणारे चित्र घटक असतात.

आणखी एक अदृश्य स्तर जो चित्रामधील विविध कलात्मक घटकांच्या परस्पर तार्किक संबंधांबद्दल असतो. जर चित्र सौंदर्यशास्त्राच्या मूलभूत नियमांचे पालन करत असेल, तर दर्शक निरीक्षण करण्यासाठी सहजच अधिक वेळ देतात. या ठिकाणी पाहणारे समाधानी असतील तर ते म्हणतात की कलाकृती चांगली आहे.

मग आणखी एक अदृश्य स्तर जो रंग, छाया प्रकाश आणि विषय यांच्यातील परस्पर संबंधांबद्दल असतो. हा स्तर भावनिक प्रतिसाद निर्माण करणारा असतो जो प्रत्येक दर्शकाचा त्या कलाकृतीशी वैयक्तिक बंध निर्माण करतो. तसे करण्यात कलाकृती यशस्वी झाली, तर प्रतिसाद ‘वाह’ असा असतो.

आणि मग आणखी एक महत्त्वाचा ‘स्मृती’ स्तर असतो, जो शेवटी चित्रदर्शनानुभव मनात रेंगाळत राहतो, एक ‘आफ्टर-इमेज’ म्हणून दर्शकांच्या आठवणींमध्ये राहतो. मानवी स्मृती खूप गुंतागुंतीच्या असतात आणि निर्णय घेण्यात त्या खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतात. आपल्या आवडी आणि नापसंती निर्माण करतात आणि त्याच आपल्या सर्व इच्छांचे स्रोतही असतात.

शेवटी, जेव्हा वरील सर्व गोष्टी जुळून येतात, म्हणजे जेव्हा एखादा दर्शक त्याच्या मनात योग्य भावनिक प्रतिसाद निर्माण करणारी कलाकृती पाहतो, आणि त्याच वेळी काही आठवणींना उजाळा देतो….. तेव्हा कलाकृती विकली जाते. तो तिच्या सर्व दोषांसह आणि सर्व सौंदर्यासह त्या कलाकृतीला “आपलं” करतो. ही काही छोटी गोष्ट नाही. कलाकार, दर्शक आणि कलाकृती यांच्या आयुष्यातील हा एक अनोखा प्रसंग असतो.

अर्थात, अपवाद असतात आणि इतरांचे अनुभव वेगळे असू शकतात.

शिरीष देशपांडे

The Universe in the Word Guru

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

‘गुरु’ शब्दात अखिल ब्रम्हांड

गुरू या एका शब्दात अखिल ब्रम्हांड सामावलेले आहे. आध्यात्मिक परंपरेमधे स्वयंप्रगतीसाठी जशी गुरुची आवश्यकता असते तशीच कोणतीही कला आणि कोणतेही तंत्रज्ञान मिळवण्यासाठी गुरूला पर्याय नाही. एखादी गोष्ट किंवा कृती जो आपल्याला शिकवतो तो शिक्षक, पण जो आपल्या प्रयत्नांना योग्य दिशा देण्याचे काम करतो तो गुरू.

तसं पाहिलं तर आपल्या मानवी जीवनात अगदी बालपणापासून जवळपास सर्वच गोष्टी आपल्याला पहिल्यापासून शिकायला लागतात. बहुतेक वेळा आपण दुसर्‍यांचे पाहून शिकतो. लहानपणी भिंतीवर किंवा जमिनीवर मिळेल त्या गोष्टीने रेघोट्या ओढून आपल्या भावना व्यक्त करतो त्यामागे मात्र केवळ नैसर्गिक स्वयंस्फूर्ती असते असे मला वाटते. बहुतेक वेळा पालक मुलांना काय भिंत घाण केली आहे म्हणून ओरडतात. पण काही सूज्ञ पालक मुलांच्या या प्रकारे व्यक्त होण्याला प्रोत्साहन देतात ते पालक एका अर्थाने मुलांचे चित्रकलेचे पहिले गुरू.

चित्रकला ही देखील नृत्य आणि गायन या प्रमाणेच माणसाला उपजत आहे. या सर्व कलांचे शास्त्रीय ज्ञान आज सगळीकडे उपलब्ध आहे. २१ व्या शतकातील गूगल आणि यूट्युब यांना सुद्धा आपण मोठे शिक्षक म्हणुन संबोधले तर काही गैर नाही. तीसेक वर्षांपूर्वी पर्यंत कोणत्याही प्रकारची माहिती मिळवणं अत्यंत कष्टप्रद आणि कठीण होतं. पण आता या इंटरनेटच्या माध्यमातून सगळ्या प्रकारची माहिती अगदी काही क्षणातच बसल्या जागी आपल्याला मिळते. आता खरा प्रश्न आहे तो मिळालेल्या एवढ्या प्रचंड माहितीचं आपण करायचं काय?

कोणतीही कला मानवी जीवनाला एक अर्थ प्राप्त करून देते. पण उपजत असलेल्या कलेची उपासना केल्याशिवाय ती आपल्याला प्रसन्न होत नाही. इथे उपासना म्हणजे अभ्यास, सराव, प्रयोग तसेच प्रामाणिक प्रयत्न, चिंतन, मनन हे सगळं आलं. चित्रकला शिकण्यासाठी सुद्धा या सगळ्या गोष्टी अत्यंत आवश्यक आहेत.

पण त्या शिवाय चित्र काढण्यासाठी अनेक गोष्टी लागतात. कागद, कॅनव्हास, क्रेयॉन, जलरंगांपासून तैलरंगांपर्यंत अनेक प्रकारची माध्यमं आज उपलब्ध आहेत. या सगळ्या गोष्टी कशा प्रकारे वापरतात ते देखिल तुम्हाला यूट्युबवर पहायला मिळेल. आपल्या कुवतीनुसार आवश्यक त्या सगळ्या गोष्टी मिळाल्या तर घरी बसून सगळे प्रयोग आपण करून पाहू शकतो. आता एवढं सगळं जर का शक्य असेल तर शिक्षकांची गरज काय असं वाटणं स्वाभाविक आहे.

पण मूळात चित्रकला ही एक प्रकारची भाषा आहे. चित्रकलेचे स्वतःचे असे एक व्याकरण आणि नियम आहेत. पण तरीही प्रत्येक चित्रकाराची भाषा वेगळी आणि स्वतंत्र असते. चित्रकार चित्रातून त्याच्या भावना किंवा विचार व्यक्त करतो. हे साध्य करण्यासाठी दोन महत्त्वाच्या गोष्टीवर त्याला प्रभुत्व मिळवावे लागते. एक म्हणजे माध्यमावर आणि दुसरे म्हणजे चित्र विषयावर. आणि इथे त्या गुरूची आवश्यकता असते. माध्यम कसे वापरले जाते हे शिक्षण त्याला कोणीही शिक्षक किंवा अगदी यूट्युब सुध्दा शिकवू शकतात. पण ते माध्यम वापरून तो स्वतःची ओळख कशी निर्माण करू शकतो हे फक्त एक गुरूच सांगू शकेल.

चित्र निर्मितीचा प्रवास हा अत्यंत सुंदर आणि रोमांचकारी अनुभव आहे. प्रत्येक चित्र हा एक वेगळा प्रवास असतो. यात दिशाहीन भरकटणं हा अनुभव अनेकांना येतो. माध्यम तंत्रात अडकून पडलेले आणि चित्र विषयाची आजिबात जाण नसल्याने कोणत्याही चालू विषयाची चित्र काढून पोट चालवत असलेले अनेक आहेत.

एक प्रतिभावंत चित्रकार होण्यासाठी फक्त चित्र माध्यमावर प्रभुत्व असून चालत नाही तर त्या बरोबरच मानवी जीवन, निसर्ग आणि अज्ञाताचा ध्यास, या सर्व गोष्टींचे चिंतन आणि मनन हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे सर्व काही शक्य होण्यासाठी एक योग्य तो गुरू मिळणे अवघड आहे पण मला वाटते आपण सगळ्यांकडून चांगलं आहे ते घ्यायला काय हरकत आहे. फक्त योग्य आणि अयोग्य काय याची व्याख्या आपल्या अनुभवातून ठरवावी.

स्वानुभव हा सर्वात मोठा गुरू आहे. पण आपण स्वतः अनुभव घेतला आणि त्यातून शिकलो तरच ते खरं आहे. तेव्हा, गुरू या ना त्या प्रकारे अनिवार्य आहे. गुरू पौर्णिमेच्या सर्वांना शुभेच्छा.

शिरीष देशपांडे

………………….

गुरुपौर्णिमेच्या पुरवणीमधे बेळगाव येथील दैनिक तरुण भारत मधे २३ जुलै २०२१ ला प्रकाशित झालेला लेख.

ART – AN ENDLESS JOURNEY

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

I do not remember exactly when I picked up the drawing. Like all other children of my age, I too used to draw random pictures. The earliest memory I have is of an incident that happened when I was in primary school. I had drawn the picture on my slate, which was that of a train. I had shown the railway bogie, with the door open. This minute observation was so much liked by my teacher, Mrs Kulkarni that she took the slate all around the school and showed it to all the classrooms!! My joy knew no bounds that day and that incident probably drew me closer to art and drawing. As I continued to excel in drawing later, my mother, who was an accomplished artist herself, decided to send me to Abhinav Kala Vidyalay in Pune, for my future training in art.

Very soon I completed my Diploma in Commercial Art, which was then a very lucrative and popular course. I returned to Belgaum in 1979 and started my own business/profession as a graphic designer and got totally involved and entangled in the profession. For the next two decades, I was busy delivering a range of design projects for a number of clients. My portfolio included graphic design in all its variations, architectural delineations, 3D models, font design and also computer graphics. By the year 2000, everything had changed from 100% manual artwork to computer clipart!! I soon realized that most clients did not need my design talent. I was indeed very much disheartened. By then I was already in my late forties . . . what next??? I made out a list of what all things I could do . . . from drop and pickup service for school kids to tuitions, teaching art and craft, culinary arts to creating a fashion brand . . . I played with, toyed with, evaluated and considered all the options, without fear, favour or prejudice. Those days, I was associated with a reputed newspaper as their page design consultant. Along with that, after a long gap, I dabbled once again in oil colours and watercolours.

Those days, only four-coloured ballpoint pens were available . . . and I too had one. One day I picked up my four-coloured pen and drew a picture. Lo and behold!! Everyone, including me, was astounded and astonished at the outcome of this newfound medium of art. I created a few more artworks with the ball-point pen and went to my tutors in Pune and also to a few artist friends. They all opined that it was the first time they had seen such innovation in art. Even then, I was not convinced about the uniqueness of my artwork. I then searched on the internet and found that quite a few artists use ballpoint pens for their art but the method, pattern and grip on the ballpoint pen differs. Then came circa 2009 and in my fiftieth year, an exhibition of my artworks, purely done in ballpoint pen, was put up in Darpan Art Gallery in Pune. The response and wholehearted support, appreciation and encouragement that came from the art lovers in and around Pune, became the Fixed Capital for my future journey in the world of art.

The past decade has seen a considerable number of my exhibitions and workshops on art getting organized and hosted. A book about my ballpoint pen techniques is about to be published soon. My creations have reached a large number of homes and offices of art lovers, art connoisseurs and art galleries across the globe. But In spite of all this I always feel there is so much to learn . . . every new creation is an entirely new experience. I always feel this is an endless journey. The beginning of a new piece of art comes from a spontaneous idea or feeling or concept. Then, after a little bit of basic planning, begins an unknown, curious and impatient journey of creativity!! During this process my own existence is lost in the time warp- ranging between four to five hours a day totalling 20 to 40 hours many a time- and suddenly, at one fine point I am awakened from my happy and creative trance when the picture starts telling me, “Your job is now over . . . I am born.“ Although the artist puts his heart and soul into his creations, his heart and soul grow, instead of shrinking, with every creation . . . and that is probably why my experience has always been that almost all artists are large-hearted and loving and empathetic.

The world would be so much better and more beautiful if everyone was an artist!!

Shirish Deshpande

Art and artistic expression

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

Art is everywhere. The word Art encompasses everything about and around us. We use that word liberally to describe all that gives us pleasure. Art of cooking, the art of problem-solving, art of war, the art of teaching, the art of trading, the art of living, and what not? Even the art of lying?

Art — An Endless Journey (Marathi)

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

मी चित्रं काढायला कधी सुरवात केली हे नेमकं आठवत नाही. सगळ्याच मुलांप्रमाणे मी पण लहानपणी चित्रं काढत होतो, पण अगदी लक्षात राहण्यासारखा एक प्रसंग मी आमच्या बेळगावला तिसरीच्या वर्गात असताना घडला. मी पाटीवर रेल्वेच्या डब्याचं चित्र काढून त्याचं दार उघडं आहे असं दाखवलं होतं. तर आमच्या कुलकर्णी बाईंना ते इतकं आवडलं की त्यांनी ते संपूर्ण शाळेत दाखवून आणलं…! त्या दिवशी मला खूप आनंद झाला आणि कदाचित त्यामुळेच माझी चित्रकलेची आवड आणखीनच वाढली. पुढे मी चित्रकलेत अनेक बक्षिसं मिळवली, त्यामुळे माझी आई, ती पण उत्तम चित्र काढायची, तिने माझ्या पुढील शिक्षणासाठी पुण्यात अभिनव कला विद्यालयात मला पाठवले.

तसा त्या वेळी प्रचलित असलेल्या कमर्शियल आर्टचा पाच वर्षांचा डिप्लोमा अभ्यासक्रम पूर्ण करून मी १९७९ साली पुन्हा बेळगावला येऊन ग्राफिक डिझाईनचा व्यवसाय थाटला आणि लवकरच त्यामधे पूर्ण गुरफटून गेलो. पाहता पाहता वीस वर्षे कशी गेली हे कळलंच नाही. काळ बदलला होता. आता सुरवातीला जशी प्रत्येक गोष्ट हाताने करायला लागायची….. म्हणजे अगदी इंपोर्टेड रद्दीच्या कागदावरील एक एक अक्षर कट-पेस्ट म्हणजे चक्क छोटी कात्री, चिमटा, रबर सोल्युशन वगैरे वापरून एकेक शब्द तयार करायचा, डार्क रूममध्ये निगेटिव्ह पॉझिटिव्ह वगैरे करायची इत्यादी. पण २००० सालापर्यंत हे सर्व इतिहासजमा झालं होतं आणि सगळं व्हर्चुअल म्हणजे डिजिटल, सॉफ्ट कॉपी असं त्याचं स्वरूप झालं होतं. आणि गल्लोगल्ली DTP म्हणजे डेस्कटॉप पब्लिशिंगची दुकानं सुरू झाली. गंमत म्हणजे कोणीही, एखादा टायपिस्ट जो संगणक वापरू शकतो तो देखील पेज डिझाईनचा धंदा करायला लागला.

मग मात्र मी ठरवलं की आता आपली काही गरज उरली नाही. मी खूप विचार केला, आयुष्याची चाळीस वर्षे संपली, आता पुढे काय करायचं? मग मी एक यादीच तयार केली मी काय काय करू शकतो याची. त्यामध्ये न लाजता सगळ्या गोष्टी लिहिल्या. अगदी शाळेत मुलांना घेऊन जाणार्‍या ड्रायव्हर पासून शिवणकाम, शिकवणी, खाद्यपदार्थ वगैरे वगैरे. या वेळी बेळगावच्या एका प्रसिद्ध वृत्तपत्रासाठी माझी पेज डिझाईन कन्सल्टन्सीही चालू होती. आणि मी अनेक वर्षांनी पुन्हा एकदा माझे तैलरंग आणि जलरंगातील प्रयोग केले. पण पंधरा वर्षांहून अधिक काळ हाताने चित्रकला बंद असल्याने मला अपेक्षित गती मिळाली नाही.

एकेदिवशी माझ्याकडे असलेल्या चार रंगी बॉलपेनने एक चित्र तयार केलं आणि काय आश्चर्य….. माझ्यासकट घरचे सगळे जण खूष म्हणजे अवाक् झाले!!! मला त्या दिवशी काहीतरी वेगळं गवसल्याचं जाणवलं आणि एक अनोखा आनंदही झाला. मग मी बॉलपेनने आणखी तीन चार चित्रं तयार करून पुण्यातल्या माझ्या सरांना आणि काही कलाकार मित्रांना दाखवली. सगळे जण म्हणाले की असं बॉलपेनचं काम पहिल्यांदा पाहतोय. मला वाटलं की जरी सगळ्यांना आश्चर्य वाटले तरी जग खूप मोठं आहे… अनेकांनी असे प्रयोग केले असतील. मग मी इंटरनेटवर शोध घेतला असता कळलं की अनेक कलाकार बॉलपेन वापरून चित्र निर्मिती करतात पण प्रत्येकाची पद्धत वेगवेगळी आहे आणि मला हे ही लक्षात आलं माझं कामही जागतिक दर्जाचं आहे…! आणि मग २००९ साली वयाच्या ५० व्या वर्षी माझं १००% बॉलपेन वापरून केलेल्या चित्रकृतींचं पहिलं प्रदर्शन पुण्यात दर्पण कलादालनात भरवलं गेलं. त्यावेळी पुणेकर चित्र रसिकांनी भरभरून दिलेली दाद माझ्या पुढील प्रवासासाठी मोठी शिदोरी ठरली.

गेल्या दहा वर्षांत अनेक प्रदर्शनं झाली, तसेच माझी कला मी अनेक कार्यशाळा घेऊन खूप जणांना शिकवली. मी तयार केलेली बहुतेक चित्रं जगातील अनेक चित्ररसिकांकडे पोचली. अनेक ठिकाणी माझ्या कामाबद्दलची माहिती प्रसिद्ध झाली. पण तरी मला वाटतं की अजून आपल्याला कितीतरी शिकायचंय. प्रत्येक नवं चित्र एक नवीन अनुभव असतो. मला वाटतं की हा प्रवास न संपणारा आहे. एका नव्या चित्राची सुरुवात ही एखाद्या उत्स्फूर्त संकल्पनेपासून होते. मग कदाचित थोडं प्लॅनिंग आणि मग एक अनामिक ओढ प्रत्यक्ष चित्रनिर्मितीची……. आणि ही प्रक्रिया चालू असताना आपलं अस्तित्व नगण्यच असतं…. असा किती वेळ जातो कोण जाणे. रोज थोडा थोडा वेळ करत कधी ४-५ तास तर बहुतेक वेळा २०-४० तासापर्यंत…. आणि मग अचानक यातून जाग येते आत्यंतिक अशा आनंदाच्या उर्मींनी…. कि ते चित्र मला सांगायला लागलंय की आता झालं तुझं काम….. हा पहा मी जन्म घेतलाय…! आणि माझा असा अनुभव आहे की चित्र निर्मितीचा मला जितका जास्त आनंद तेवढंच ते चित्र जास्तीत जास्त रसिकांना आवडतं. मला वाटतं की चित्रकार स्वतः च्या हृदयाचा एक तुकडाच त्या चित्रात घालत असतो पण त्यामुळे त्याच्या हृदयाचा आकार कमी व्हायच्या ऐवजी उलट वाढतोच. आणि खरच माझा अनुभव आहे की बहुतेक सर्व चित्रकार अतिशय दिलदार आणि प्रेमळ असतात ते कदाचित यामुळेच… पहा प्रिय वाचक हो जगात सगळेजण कलाकार झाले तर जग किती सुंदर होईल?

शिरीष देशपांडे

About the Visible and the invisible in art

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

About the visible and the invisible in art

Every painting has more than just a visible layer that is seen by the eyes. The visible picture plane or layer contains the pictorial elements drawn or painted by the artist.

There’s another invisible layer which is about the logical relationship of various artistic elements in the painting. If the painting follows the basic rules of aesthetics, then the viewer subconsciously spends more time observing. If the viewer is satisfied with the presentation, he says the artwork is good.

Then there’s one more invisible layer that is about the relationship between color, tonal values, and the subject. This layer invokes an emotional response that is unique to each viewer creating a personal bond with that work of art. If the artwork is successful in doing so, then the response is a ‘wow’.

And then there is one more important ‘memory’ layer, that finally resides in the memories of the viewer as an after-image. Human memories are very complex and they play a very vital role in decision-making. They create our likes and dislikes, and they’re the source of all our desires.

Finally, when all of the above coincide, that is, when a viewer comes across an artwork that creates the right emotional response in his or her mind and invokes certain memories at the right time….. The artwork is sold. He “owns” the artwork with all of its flaws and all of its beauty. It is no small thing. It is a unique instance in the life of the artist, viewer, and artwork.

Of course, there are exceptions and others may have different experiences.

Shirish Deshpande

About Art and the Artist

Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0000

There is nothing good or bad in art. You can see so many lovely and cute drawings and paintings made by kids as well, even as the rendering may look childish at first. We create art because we are inspired to do so and not because someone has forced us to do it. So the whole responsibility for the outcome lies on us. Creating art itself is an art. Art is not meant to be useful for some purpose. (We use the art for decoration and many other reasons. But that is certainly not the primary reason.) So the artist has freedom of choice of subject, medium, colors, size, etc …. No one except the artist should dictate how the artist should express his or her ideas. From conception until the work is finished, no one else but the artist should remain in control of the creative process.

As artists, we are attracted by all the beautiful things around us… Including other artists’ good work… And then there is an urge to try something in their style… It is ok to try for the purpose of practice but this should be for personal stuff and not for public display.

Finding your own style comes naturally as we mature in thought and process…

‘Artists block’ is not a problem… Many artists face this some of the other time… If you understand what freedom really means, you will easily overcome this😊

Don’t put any restrictions on yourself… Make anything that you wish… But see that you spend time with “yourself”… That’s what matters most. All that really matters is inside you. And only you are privileged to bring it out on the canvas.

Shirish Deshpande